سنجش كيفيت زندگي منطقه‌اي در فضاهاي ديني مورد مطالعاتي: محور نجف به كربلا

كارشناسي ارشد

كيفيت زندگي درواقع مفهومي چندبعدي و پيچيده است كه از سوي متفكران علوم شهري و ساير انديشمندان علوم مختلف مطرح‌شده و مورد پژوهش قرارگرفته است؛ تا جايي كه اهداف بسياري از برنامه‌ها و طرح‌ها ارتقاء كيفيت زندگي است. منظور از مفهوم كيفيت زندگي در مطالعات پيشين عموما سطح برخورداري مكان و بهره‌وران آن از شاخص‌هاي اجتماعي، فرهنگي و رواني و نظاير آن در روند توسعه و عمران است كه به نيازها و انگيزه‌هاي اساسي انسان مربوط مي‌شود، مثل شرايط تغذيه بهتر، پوشاك، مسكن، بهداشت، آموزش‌وپرورش و ايجاد فرصت‌هايي براي كنش متقابل اجتماعي، كسب مهارت‌هاي شغلي، گسترش همبستگي عمومي و مشاركت اجتماعي و سياسي. بااين‌حال، بيشتر مطالعات سنجش كيفيت زندگي در مقياس يك شهر يا بخشي از آن تمركز دارند. در كشورهاي اسلامي تحقيقات گسترده‌اي پيرامون تعريف و سنجش كيفيت زندگي صورت گرفته است. اما بسياري از اين تحقيقات بر شاخص‌هاي جهاني ارائه‌شده براي سنجش اين مفهوم مبتني بوده‌اند و از ارزش‌هاي محلي و باورهاي اجتماعي غافل بوده‌اند. برخي تحقيقات هم كه به‌طور مختصري به ارزش‌هاي مورد تاييد جامعه اشاره داشته‌اند، در روش ارزيابي و سنجش آن‌ها با مشكلاتي روبرو بوده‌اند. در نتيجه به نظر مي‌رسد يك خلأ نظر در زمينه‌ي سنجش كيفيت زندگي بر اساس ارزش‌هاي ذهني مسلمانان وجود دارد كه موردتوجه اين تحقيق است. اين مطالعه سعي مي‌كند با مرور ادبيات جهاني موجود در زمينه كيفيت زندگي و نيز شاخص و معيارهاي مدنظر آن‌ها، به بررسي كيفيت زندگي در بعد منطقه‌اي و با تاكيد بر شاخص‌هاي ذهني و از طريق پرسش و مصاحبه با زائران در مسير نجف به كربلا بپردازد. از جهتي اين محور در ساليان اخير با توجه به حجم تردد زائرين خصوصا در ايامي خاص، اهميت بالايي را دارا مي‌باشد و از جهت ديگر بيشتر افرادي كه از اين مسير عبور مي‌كنند فارغ از كمبودها، سختي‌ها و مشكلاتي كه در مسير وجود دارد داوطلبانه و با اشتياق از اين مسير استفاده مي‌كنند و اكثرا به‌صورت پياده هستند. هرساله با توجه به كمبودها و نواقص موجود به تعداد افراد اين مسير خصوصا در ايام منتهي به اربعين حسيني افزوده‌شده و بر شكوه اين رخداد مي‌افزايد. به نظر مي‌رسد اين افراد با اطلاع از مشكلات موجود در اين مسير با تمام وجود و رضايت قلبي مشكلات را به جان خريده و پاي در اين مسير مي‌گذارند. ازاين‌رو اين پرسش مطرح مي‌شود كه شهروندان به خاطر چه كيفيات در فضا،حاضر هستند بر سختي‌هاي موجود(ضعف در شاخص‌هاي فيزيكي موردنظر انديشمندان غربي)چشم بپوشند؟ به‌عبارت‌ديگر آيا ميان دستگاه ارزيابي كيفيت زندگي در ذهن زائران محور نجف-كربلا در ايام اربعين و مجموعه معيارهاي غربي كيفيت زندگي(كه عمدتا عيني هستند) تفاوتي وجود دارد؟ به‌منظور پاسخ به اين سوالات بررسي كيفيت‌هاي موجود در اين مسير از نظر زائران مورد مطالعه قرارگرفته است. اين كيفيت‌ها مردم را از نقاط مختلف جهان با فرهنگ‌ها، نژاد و قوميت‌هاي مختلف گرد هم مي‌آورد و آن‌ها را به يك گروه، به مثابه يك پيكره واحد، كه از اين مسير عبور مي‌كنند، تبديل مي‌كند. به نظر مي‌رسد ماديات در اين مسير رنگ‌باخته و معنويات بر تمام فضاي مسير حاكم است. يافته‌هاي مطالعه نشان مي‌دهد كه علي‌رغم وجود مشكلات بسياري كه در مسير وجود دارد و با توجه به شاخص‌هاي غربي كيفيت زندگي، نمي‌بايست مورد استقبال قرار مي‌گرفت، اما عاملي ديگر علاوه بر عوامل ذكرشده در ادبيات جهاني، باعث استقبال بي‌نظير از اين مسير شده، استقبالي كه سال به سال افزونتر مي‌شود. اين پژوهش نشان مي‌دهد كه سنجش كيفيت زندگي در اذهان زائران بسيار بيشتر از چارچوب‌هاي سنجش كيفيت زندگي كه توسط غربيان ارائه شده، مبتني بر شاخص‌هاي ذهني نظير احساس وحدت اجتماعي، اثر نيت الهي بر ادراك فضا، احساس آرامش ناشي از عبادت و نيز شادي حاصل از كنش سياسي-اجتماعي است.

193716

دانشگاه علم و صنعت ايران

برنامه‌ريزي منطقه‌اي

دكتر عبدالهادي دانشپور؛ دكتر محمدصالح شكوهي‌بيدهندي