تبيين فرآيند شكل‌گيري و تكامل امنيت فضايي در سكونتگاه¬هاي غير رسمي (موردكاوي: منطقه حاشيه‌نشين جنوب كلانشهر تهران؛ نسيم شهر)

دكترا

از عوامل مهم در ارتقاء يا كاهش امنيت فردي در زندگي روزمره شهروندان حضور در فضاهاي شهري است. القاي آرامش و امنيت توسط فضاهاي شهري به‌وسيله شبكه ناخودآگاه پيچيده¬ اجتماعي و كالبدي ايجاد مي¬شود، آنچه در اين رساله به‌عنوان امنيت فضايي ياد مي¬شود. لزوم پرداختن به مقوله امنيت به‌عنوان يكي از مؤلفه‌هاي مهم و تأثيرگذار در سرزندگي و ادامه حيات فضاهاي شهري در مناطق اسكان غير رسمي سبب انجام اين مطالعه با هدف تبيين فرآيند شكل¬گيري و تكامل امنيت فضايي در اين مناطق شد. در اين رساله فرايند شكل¬گيري و تكامل امنيت فضايي در سكونتگاه¬هاي غير رسمي مورد تحليل و تبيين قرار گرفت. ازاين‌رو سؤال اصلي پژوهش حاضر از اين‌ قرار مطرح گرديد كه شاخص¬ها و معيارهاي مؤثر بر امنيت فضايي چيست و فرآيند شكل¬گيري و تكامل امنيت فضايي در مناطق اسكان غير رسمي چگونه است. همچنين اين پژوهش درصدد است ضمن تبيين فرايند شكل¬گيري امنيت فضايي در سكونتگاه¬هاي غير رسمي، نوع نگاه و ادراك امنيتي مناطق اسكان غير رسمي هدف را از ديدگاه ناظران و ساكنان تحليل كرده و درنهايت مدل فرايندي تبيين شده در مرحله اول را بر منطقه مورد كاوي انطباق دهد. با توجه به ماهيت و گستره موضوع مورد مطالعه، روش پژوهش حاضر از جنبه هدف تحقيق كاربردي – توسعه¬اي و تحليلي است. رويكرد روش¬شناسي آن بر مبناي روش آميخته(كمي و كيفي) مي¬باشد. فرآيند انجام تحقيق بدين‌صورت بوده كه در وهله اول؛ با بررسي ادبيات نظري، منابع كتابخانه¬اي و اينترنتي نظير پايگاه¬هاي اطلاعات علمي، مجلات تخصصي مرتبط با حوزه امنيت و اسكان غير رسمي و طرح¬هاي پژوهشي انجام‌شده توسط سازمان¬هاي مرتبط، مباني نظري، معيارها و شاخص¬هاي اصلي در شكل¬گيري امنيت فضايي شناسايي، احصاء و موردبررسي قرار گرفت. در فرايند انجام پژوهش، در گام اول؛ به‌منظور تبيين فرايند شكل¬گيري امنيت فضايي در مناطق اسكان غير رسمي از روش سيستماتيك گراندد تئوري استفاده‌شده و در ادامه به‌منظور تشريح ارتباط و توالي بين ابعاد و شاخص¬ها و تبيين سطوح و مراحل شكل¬گيري امنيت فضايي، نتايج كدگذاري‌هاي اين روش از مدل ساختاري تفسيري(ISM) استفاده گرديد. بر اساس نتايج مدل تفسيري، نظر خبرگان و ادبيات نظري پژوهش، فرآيند شكل‌گيري و تكامل امنيت فضايي در سكونتگاه¬هاي غير رسمي به ترتيب در 3 مرحله؛ بلوغ اوليه امنيت(توليد امنيت)، بلوغ ثانويه امنيت(نظارت و حفاظت از امنيت) و در نهايت مرحله بلوغ كامل امنيت(بازتواني، ترميم و بازسازي) شناسايي گرديد. در گام دوم پژوهش، به‌منظور تحليل محتواي امنيت(ادراك محيطي امنيت)در مناطق اسكان غير رسمي و تبيين شكاف و زاويه موجود بين ديدگاه ناظرين با ساكنين با استفاده از طراحي پرسشنامه محقق ساخته، شاخص¬ها و مؤلفه‌هاي ادراك محيطي امنيت يك‌بار از ديدگاه ناظران و بار ديگر از ديدگاه ساكنان منطقه مورد مطالعه قرار گرفت. نتايج نشان داد در برخي از مؤلفه‌هاي محيطي امنيت ديدگاه ناظران و ساكنان به هم نزديك بوده و در مجموع وضعيت مطلوبي را در مناطق اسكان غير رسمي هدف تداعي نمي¬كند. اما در برخي از مؤلفه‌هاي اصلي محيطي امنيت بين دو ديدگاه تفاوت و شكاف جدي وجود دارد كه اين زاويه نگاه سبب شده است، ادراك امنيت ساكنان در اين مناطق با قرائت رسمي امنيت در اين محيط¬ها(توسط ناظران) متفاوت بوده و آنان برخلاف ناظران حس امنيت بالايي را تجربه كنند. در گام سوم، ويژگي¬ها و مؤلفه‌هاي امنيت فضايي در قلمرو مورد كاوي اين پژوهش مورد مطالعه قرار گرفته و ويژگي¬هاي منحصر به‌ فرد اين مناطق كه در فرايند شكل¬گيري امنيت فضايي در مناطق اسكان غير رسمي تأثيرگذار هستند احصاء گرديد و در نهايت الگوي فرايند به‌دست‌آمده در شكل¬گيري امنيت فضايي در مناطق اسكان غير رسمي منطقه مورد كاوي، مورد انطباق و راستي آزمايي قرار گرفت. با انطباق فرايند احصاء شده در سكونتگاه¬هاي غير رسمي مورد كاوي مرحله جديدي تحت عنوان « امنيت تصرف» در فرايند شكل¬گيري و تكامل امنيت فضايي شناسايي گرديد.

204641

دانشگاه علم و صنعت ايران

شهرسازي

دكتر مصطفي بهزاد فر