كاربرد مدلسازي خدمات اكوسيستمي در ارزيابي اثرات شبكه جاده ها و تدوين برنامه هاي جبران خسارات بوم شناختي (مطالعه موردي: استان چهارمحال و بختياري)

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

منابع طبيعي

دكتري

شبكه جادهها بهعنوان مهمترين زيرساختهاي حمل و نقل داراي آثار بومشناختي بر زيستگاهها، جمعيتهاي حياتوحش و اكوسيستمها هستند. تأثير همسايگي جادهها بر زيستگاهها بههمراه قطعهقطعهشدن زيستگاه، ميتواند به كاهش چشمگير كيفيت زيستگاه و تنوعزيستي منجر شود. بنابراين، نياز است كه مطالعاتي مناسب با هدف ارزيابي و كاهش اثرات بومشناختي جادهها بر روي زيستگاهها و خدمات اكوسيستمي انجام گيرد. هدف اصلي از پژوهش حاضر، كاربرد مدلسازي خدمات اكوسيستمي بهمنظور ارزيابي و كاهش اثرات بومشناختي شبكه جادهها، بهعنوان يكي از مهمترين عوامل خطر براي زيستگاهها و گونههاي ارزشمند موجود در استان چهارمحال و بختياري، بود. بههمين منظور، ابتدا اثرات مستقيم و غيرمستقيم جادهها بر روي وضعيت اجتماعي، اقتصادي و بومشناختي شناسايي گرديد. سپس، در راستاي ارزيابي اثرات بومشناختي شبكه جادهها بر روي زيستگاهها و گونهها، ابتدا شاخصهاي Spatial Road Disturbance و ريسك بومشناختي سيماي سرزمين Landscape Ecological Risk و تابع تراكم كرنل Kernel Density Estimation بهمنظور پهنهبندي مكاني آشفتگي جادهاي مورد استفاده قرار گرفتند. سپس، خدمات اكوسيستمي شامل توان اكوتوريسم و كيفيت زيستگاه براي گونههاي كليدي در استان، مدلسازي گرديد. بهمنظور مدلسازي توان اكوتوريسم از مدل چندمعياره فازي در محيط ساج و تكنيك فرآيند تحليل سلسله مراتبي استفاده گرديد. همچنين، كيفيت زيستگاه براي گونههاي با ارزش شامل قوچ و ميش Ovis orientalis Gmelin، بز وحشي Capra aegagrus Erxleben، پلنگ Panthera pardus Pocock، خرس قهوهاي Ursus arctos Linnaeus، سنجاب ايراني Sciuru anomalus Gmelin و رودك Meles meles Linnaeus با استفاده از مدل كيفيت زيستگاه Habitat quality در نرمافزار InVEST مدلسازي گرديد. طبق نتايج اين بخش از پژوهش حاضر، حدود 75% از سطح استان توسط عرصههاي طبيعي شامل جنگلها و مراتع پوشيدهشده و نزديك به 25% از سطح استان داراي توان بالا براي توسعه اكوتوريسم است. همچنين، بهترتيب حدود 26%، 20%، 35%، 32%، 20% و 45% از سطح استان داراي مطلوبيت بالا براي گونههاي پلنگ، قوچ و ميش، بز وحشي، خرس قهوهاي، سنجاب ايراني و رودك است. ولي تراكم نسبتاً زياد شبكه جادهاي باعث شدهاست كه حدود 35% از سطح استان در نواحي شمال شرقي و مركزي، كه داراي مطلوبيت بالا براي گونههاي هدف است، تحت تأثير قرار گيرد؛ كه لزوم تدوين برنامههاي جبران خسارات بومشناختي را افزايش داد. طبق نتايج، احياء و بازسازي كريدورهاي مهاجرتي و نصب تابلوهاي هشدار حياتوحش در مناطق حفاظتشده تنگ صياد، سبزكوه و هلن و همچنين ساخت روگذرهاي حياتوحش در مناطق حفاظتشده سبزكوه و هلن، لازم هستند. از ديگر راهكارهاي مؤثر در اين زمينه، شناسايي مناطق اولويتدار حفاظتي با استفاده از نرمافزار Marxan و بر پايه رويكرد برنامهريزي سيستماتيك حفاظت بود. بههمين منظور، پس از تعيين كارآمدترين واحد برنامهريزي از نظر مساحت، اطلاعات مربوط به لايههاي كيفيت زيستگاه و لايه نهايي آشفتگي جادهاي، وارد نرمافزار Marxan شدند. نتايج حاصل از كاربرد نرمافزار Marxan و لحاظ كردن مسائل اجتماعي و اقتصادي از بعد اجرايي، نشان داد كه نواحي غربي، شمال غربي و جنوبي استان از اولويت حفاظتي بالايي براي پيوستن به شبكه حفاظتي كارآمد برخوردار هستند. بهطوركلي، پژوهش حاضر نشان داد كه كاربرد همزمان مدلها و شاخصهاي مختلف، ميتواند ابزار قدرتمندي بهمنظور ارزيابي اثرات بومشناختي شبكه جادهها بر روي زيستگاههاي حياتوحش، فرآيندهاي برنامهريزي حفاظت و ارتقاي خدمات اكوسيستمي فراهم كند.

210556

محيط زيست (آمايش محيط زيست)

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان

سعيد پورمنافي، علي جعفري

جمال الدين خواجه الدين، محمودرضا همامي، عليرضا موسوي

سيما فاخران، فليكس كيناست