مطالعه شيميايي و ميكروسكوپي تركيبات خميره و لعاب سفال‌‌هاي زرين‌‌فام بانك سفال ارگ قديم بم

1399/11/14

چكيده روشهاي آزمايشگاهيازجمله،PIXE, XRFSEM,وXRDپيشرفتهاي زيادي در علمباستانشناسي به وجودآوردهاستو اطالعات زيادي در موردگاهنگاري،منشأيابيوشناساييتركيب عنصريسفالهاميدهد.با تجزيه و تحليل آزمايشگاهي، امكان تحليل دقيقتر يافتههاي باستانشناسي و حصول پاسخهاي علمي براي پرسشهاي باستانشناختي فراهم ميشود.از جمله سفالهاييكه ميتوان با روش آزمايشگاهي به اطالعاتمفيدي در مورد منشأيابي و تركيبعنصريآنها پرداخت زرينفام است.سفالينههاي زرينفام بهدليل پيچيدگي در فناوري ساخت و درخشش رنگلعابآن،جنبه اشرافي و تجملگرايانه داشته است و به عنواناجناسگران قيمت در دورههاي مختفاسالمي بشمار ميآمد.اين گونه سفال در مراكز شهري و روستايي ناحيه كرمان و بم نيز مورد استفاده بوده و بنابر پژوهشهاي جديد، هنرمندان سفالگر كرماني به توليد آن اشتغال داشتهاند. در ارگ بمنيز به عنوان شهر كهن بم شواهد قابل توجهي از سفال زرينفام كشف شده است كه بخش عمدهاي از آن اكنون در بانك سفالو نمايشگاهارگ بم نگهداري ميشود. در اين پاياننامه، سفالهاي زرينفام بانك سفالو نمايشگاهارگ بم مورد توجه قرار گرفته و براي نخستين بار نتايج مطالعات درباره اين نمونهها ارائه خواهد شد.هدف از انجام پژوهش در اين پاياننامهعبارت است ازگونهشناسينمونههاي بانك سفالو نمايشگاهارگ قديم بم به منظور تبيين دورههاي ساخت وگاهنگاري،طبقهبنديسفالهاي زرينفام بانك سفالو نمايشگاهارگ بم بر اساس رنگ، نقش و خميره آنها به منظور تبيين تحوالت تكنيكي وسبكي نمونههاومنشأيابي سفالهاي زرينفام موجود در بانك سفالو نمايشگاهارگ بم بر پايه آزمايشهاي شيميايي و ميكروسكوپي به منظور تبيين ويژگيهاي توليدات محلي و وارداتي است.پرسشهاي پژوهش اينست كه سفالهاي زرينفام موجود در بانك سفالو نمايشگاهارگ بم براساس ويژگيهاي ظاهري به چه گروهها و دستههايي تقسيم ميشوند؟ منشأو مركز توليد سفالهاي زرينفام بانك سفالو نمايشگاهارگ بم براساس نتايج آزمايشهاي تجزيه عنصري ومينرالوژي(كاني- شناسي)در خود ناحيه بم است يا خارج ازآن؟سنتهاي بوميومحلي توليد سفالهاي زرينفام بر پايه نمونههاي بانكسفالو نمايشگاه ارگ بم چيست؟روش گردآوري اطالعاتبه صورتآزمايشگاهي، اسنادي،مشاهده و مستندنگاري ميدانيبوده است. درگام اول با انتخاب10قطعه از شاخصترين سفالهاي زرينفام در بانك سفالو نمايشگاهارگ قديم بم، نمونهبرداري از آنها براي انجام آزمايشهاي الزم صورت گرفت و در گام دوم به مطالعه كتب و مقاالت دربارهتحليلهاي سفال در باستانشناسي پرداخته شد.در نهايت، مطالعه و مستندنگاري سفالهاي زرين فام بانكسفال و نمايشگاه ارگ قديم بم صورتگرفت.نتيجه حاصله نشان ميدهدكهسفـالهاي زرينفامموجـوددربانكسفالارگبمداراي نقوش متنوعي گياهي،انتزاعي، هندسي، تركيبي و جانوري هستند. بر اساسرنگ،همۀ انواعرنگهايرايجدرلعابهايزرينفامـازروشنتاتيرهـدرنمونههايبانكسفال و نمايشگاهارگبموجوددارد. ايننمونههابر اساسخميرهنيزسهدستهاصليخميرهرسيوفريتي(بدلچيني)وچينيراشاملميشوند.نمونههايمتنوعيازقروناوليهاسالمي (سدههاي3و4هجري)،قرونمياني(سدههاي5تا7هجري)وقرونمتأخراسالمي(سدههاي9تا12هجري)وجوددارد. اين موضوع نشاندهنده تواليدورههاي مختلف درسفالهايحاصلازارگقديمبماست. در اين ميان10قطعه سفال به روشميكروپيكسي آزمايش شد.بنابراين،باتوجهبهمقاديرمنيزيموسايرعناصردرهمهنمونههايآزمايششدهدراينپاياننامهبهاستثناينمونهشماره 007996، به نظر ميرسدايننمونههامنشأمحلييامنطقهايدارندومواداوليۀآنهاازمعادنيدرناحيهبمياجيرفتياكرمانتأمينشده استوبيانگرتوليدآنهادرخودبميانواحياطرافآناستوبرايناساس،انتساببرخيازنمونههابهنواحيديگرمانندكاشانياري نادرستاست.بنابراين،تنوعيكهدررنگ،نقشوخميرهزرينفامهايبانكسفالو نمايشگاهارگبمديدهميشودبهدليلساخت آنهادرچندمركزتوليدنبوده است. اينتنوعويژگيهايظاهري،نهبهدليلتوليددرچندمركز،بلكهبهدليلتوليددردورههايمختلف ازصدراسالمتاسدههايمتأخراست

230302

دانشگاه جيرفت

داوود آقاعلي‌‌گل ليلا فاضل

دكتر ميثم شهسواري دكتر سعيد اميرحاجلو