بررسي خشكسالي حوضه درياچه اروميه با ديدگاه نامانا

كارشناسي ارشد

افزايش تغييرات آب و هوايي و ظهور پديده‌هاي غيرمنتظره، ضرورت مطالعات جامع و دقيق درباره خشكسالي را دو چندان نموده‌است. بر اين اساس، اين مطالعه با ديدگاهي جامع به بررسي خشكسالي در حوضه آبريز اروميه (يكي از حوضه¬هاي آبريز پرچالش ايران) پرداخته است. در اين راستا، محدوده مطالعاتي حوضه آبريز درياچه اروميه به سه زير ناحيه شرقي، غربي و جنوبي تقسيم شد و با استفاده از شاخص SPEI در سه مقياس زماني كوتاه‌مدت، ميان‌مدت و دراز‌مدت، مطالعات جامع مكاني، زماني، تحليل ريسك و تحليل خشكسالي با ديدگاه نامانا روي آن بسط داده شد. به¬طور كلي و با توجه به نتايج نمودار شدت-مساحت-فركانس ((SAF در تحليل مكاني خشكسالي، خشكسالي‌هاي با شدت زياد در شرق حوضه، در مقايسه با دو ناحيه ديگر، دوره بازگشت طولاني‌تري را تجربه مي‌كنند. در شرق حوضه شديدترين رويدادها در مقياس كوتاه‌مدت و ميان‌مدت مشاهده مي‌شود. به طرز مشابه، در جنوب، شديدترين رويدادها در خشكسالي‌هاي كوتاه‌مدت و بلندمدت روي مي‌دهد. در حالي كه در غرب حوضه خشكسالي‌هاي ميان‌مدت و بلندمدت معمولاً با بيشترين شدت گزارش شده‌اند. با توجه به تحليل زماني خشكسالي، آزمون من- كندال، روند خشكسالي‌ها در مقياس زماني طولاني‌تر مقدار بزرگتري را نشان مي‌دهد. به همين ترتيب و با توجه به معيار شيب سن، بيشترين روند زماني افزايش خشكسالي (شيب بيش از 001/0) در خشكسالي درازمدت و در محدوده جنوبي و شرقي حوضه است. نتايج تحليل ريسك حوضه آبريز درياچه اروميه در خصوص شاخص SPEI12 نشان داد كه ناحيه شرقي با آسيب‌پذيري 97/17 نسبت به ساير نواحي (62/15 و 28/14 به ترتيب براي نواحي غربي و جنوبي) بيشترين آسيب‌پذيري را نشان مي‌دهد. همچنين، تاب‌آوري به رويدادهاي خشكسالي ميان‌مدت و بلندمدت در بخش‌هاي غربي و شرقي حوضه (بيش از حدود 70/0) سخت‌تر از تاب‌آوري در بخش جنوبي (حدود 14/0) است. به همين ترتيب، بررسي ضريب در معرض قرار گرفتن نيز نشان مي‌دهد كه براي هر سه نوع شاخص‌ خشكسالي، ناحيه غربي و جنوبي در مواجهه با خشكسالي وضعيت مشابهي دارند (بين 0.26 تا 0.29)، كه كمتر از مقادير آنها در شرق حوضه (حدود 0.22) است. در تحليل نامانا، با استفاده از توزيع احتمالاتي GEV علاوه بر شاخص خشكسالي SPEI، متغيرهاي كمكي ديگري شامل شاخص نوسان جنوبي SOI، حداكثر بارش ماهانه و حداكثر دماي حداكثر ماهانه در سالهاي 1986 تا 2020 مورد ارزيابي قرار گرفت و براساس معيار اطلاعات آكايك(AIC) بهترين مدل از بين يك مدل مانا و14 مدل نامانا انتخاب شد. از بررسي شاخص SPEI3 و در كليه ايستگاه‌ها، پارامتر كمكي شاخص اقليمي SOI در مدل‌هاي برتر حضور دارد كه اهميت اين شاخص را در تأثيرگذاري بر خشكسالي‌هاي كوتاه‌مدت روشن مي‌كند. همچنين، حضور دو مؤلفه SOI و بارش در مدل‌هاي مربوط به خشكسالي‌هاي ميان‌مدت و نيز متغير حداكثر دما در تمامي مدل‌هاي ناماناي منتخب مبتني بر خشكسالي‌هاي بلندمدت (SPEI12) نشان دهنده اثر بخشي اين متغيرها در مطالعه اين نوع خشكسالي‌ها است. از سوي ديگر، به¬طور كلي واضح است كه تحليل خشكسالي با ديدگاه نامانا همراه با كاهش دوره بازگشت خشكسالي و به همين ترتيب با افزايش ريسك رخداد حداكثري همراه خواهد شد. در خشكسالي‌هاي كوتاه‌مدت، اثر كاهش دروه بازگشت سخت ترين خشكسالي از حالت مانا به حالت نامانا در دو ايستگاه اروميه و سراب با كاهشي در حدود 93 درصد (از حدود 20 سال به كمتر از 5/1 سال) قابل توجه است. اين نتيجه در خصوص خشكسالي ميان‌مدت، براي ايستگاه‌هاي سقز و مراغه بيشترين كاهش دوره بازگشت (بيش از 77 درصد) و براي خشكسالي بلند مدت در دو ايستگاه سهند و سقز بيش از 90 درصد (از 30 سال به حدود 3 سال) همراه بوده است.

231224

دانشگاه اصفهان

مهندسي عمران - مديريت منابع آب

محمدعلي عليجانيان