عنوان
تاريخ‌گذاري آيات و سور قرآن در تفاسير روايي اماميه
مقطع تحصيلي
كارشناسي ارشد
چكيده
تاريخ‌گذاري آيات و سور قرآن باهدف تعيين تاريخ دقيق يا تقريبي نزول آيات، از قرائني مانند روايات اسباب نزول، ترتيب نزول، مكي و مدني، ناسخ و منسوخ، و رويدادهاي زمان پيامبر (ص) بهره مي‌برد. در روش تاريخ‌گذاري، توجه محققان عمدتاً به منابع اهل‌سنت و نظرات صحابه و تابعان معطوف بوده است و بيشتر فهرست‌هاي نزول نيز از اين طريق روايت شده‌اند؛ درحالي‌كه در تفاسير روايي اماميه نيز مي‌توان نمونه‌ها و قرائني را براي تاريخ‌گذاري آيات به دست آورد. در اين پژوهش، پنج تفسير روايي اماميه شامل تفاسير قمي، فرات كوفي و عياشي از دورۀ متقدم، و تفاسير البرهان و نورالثقلين از دورۀ متأخر، به طور دقيق و كامل مطالعه شده‌اند. تفكيك ميان نقل روايات و اجتهادات نيز در تفاسير منتخب، انجام شده است. تفسير قمي، آميخته به روايت و اجتهاد است؛ در ديگر تفاسير، اگر از برخي نقل‌هاي تفاسير البرهان و نورالثقلين از تفسير قمي كه وي نيز اجتهاد داشته، صرف‌نظر شود، بقيۀ موارد همگي به‌صورت روايت از منابع مختلف نقل شده‌اند. نكتۀ مهم اين است كه تفاسير متأخر نيز در انتخاب روايات، اجتهاد به خرج داده‌اند؛ بنابراين، اگرچه اشتراك‌هاي زيادي در تاريخ‌گذاري آيات در اين پنج تفسير مشاهده مي‌شود، اما هركدام از اين تفاسير نكات منحصربه‌فرد خود را نيز دارا هستند. همچنين در موارد اندكي، تفاسير متأخر به هنگام نقل از تفسير قمي، بخشي از اجتهادات او را حذف نموده‌اند كه در طول تحقيق به اين موارد اشاره شده است. در پژوهش حاضر به روش توصيفي تحليلي، به طور كامل به استخراج مباني و روش تاريخ‌گذاري آيات از تفاسير روايي اماميه پرداخته شده است. نتايج پژوهش دلالت دارد كه مباني تاريخ‌گذاري پنج تفسير، شامل نزول دفعي و تدريجي قرآن، نزول پيوسته و گسسته، مسئلۀ وقوع تحريف در قرآن، عدم ضرورت تطابق زماني بين صدور حكم و نزول آيه و عدم چينش توقيفي آيات است. در خصوص عدم چينش توقيفي آيات، علاوه بر نقل روايات دالّ بر جمع قرآن پس از پيامبر (ص) و جمع آن فقط توسط وصي پيامبر (ص)، قرائن ديگري نيز اين مسئله را تقويت مي‌كنند؛ مثلاً وجود عبارات: «قد كُتِبَت»، «كانَ يَجِب أن تَكُونَ في هذهِ السُّورَه»، «قَسَّموا القرآن و لَم يُؤلِفُوهُ عَلي ما أنزَلهُ الله»؛ نمونه‌هاي مربوط به عطف آيات (اعم از عطف آيات يك سوره يا عطف آيات از سور مختلف بر همديگر) و همچنين وقوع تقديم‌و‌تأخير در آيات ناسخ و منسوخ. روش تاريخ‌گذاري در اين تفاسير عبارت است از تبيين مكان نزول آيات و سور، شرح غزوات پيامبر (ص) و نزول آيات مختلف به دنبال آن‌ها، روايات در خصوص اولين و آخرين آيات و سور نازل شده، آيات ناسخ و منسوخ و اسباب نزول‌هاي كمك‌كننده به كشف تاريخ دقيق يا تقريبي زمان نزول آيات.
شماره ركورد
231306
دانشگاه
دانشگاه اصفهان
استاد مشاور
دكتر سيد مهدي لطفي
رشته تحصيلي
علوم قرآن و حديث
استاد راهنما
دكتر امير احمدنژاد