اتنوبوتاني، اتنواكولوژي و اتنوفارماكولوژي گياهان دارويي شهرستان بويين و مياندشت استان اصفهان

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

علوم و مهندسي مرتع

كارشناسي ارشد

گياهان دارويي از ديرباز نقشي اساسي در تأمين نيازهاي درماني انسان‌ها و حتي جانوران ايفا كرده‌اند. اين گياهان، چه به‌صورت خودرو در طبيعت و چه در قالب گونه‌هاي كشت‌شده، همواره مورد توجه جوامع مختلف قرار داشته‌اند. دانش سنتي گياه‌شناسي يا همان دانش بومي، ابزاري مؤثر براي شناسايي گونه‌هاي دارويي، درك شيوه‌هاي مصرف و بهره‌برداري پايدار از منابع طبيعي فراهم كرده است. پژوهش حاضر با هدف شناسايي گونه‌هاي دارويي بومي منطقه بويين و مياندشت در غرب استان اصفهان و بررسي دانش اتنوبوتاني مرتبط با آن‌ها انجام شده است. در اين منطقه، اقوام گوناگون همچون ترك، گرجي، لُر و ارمني سكونت دارند كه اين تنوع فرهنگي به غناي دانش بومي در زمينه گياهان دارويي انجاميده است. جهت گردآوري داده‌ها، از روش مصاحبه نيمه‌ساختاريافته با مطلعين محلي استفاده شد و 100 پرسشنامه تكميل گرديد. اين پرسشنامه‌ها اطلاعات متنوعي از جمله نام گياهان، نحوه مصرف، اندام مورد استفاده، نوع بيماري‌هاي درمان‌شده، فصل برداشت، وضعيت دسترسي، شكل مصرف (تازه يا خشك) و منشأ دانش (موروثي يا تجربي) را دربر مي‌گرفتند. روايي محتوايي پرسشنامه‌ها با استفاده از نظر خبرگان حوزه گياهان دارويي و اتنوبوتاني، و پايايي آن‌ها با بهره‌گيري از آزمون آلفاي كرونباخ تأييد شد. داده‌هاي گردآوري‌شده با استفاده از تحليل‌هاي آماري توصيفي (جداول فراواني و نمودارها) و استنباطي شامل آزمون‌هاي من-ويتني و كروسكال-واليس بررسي شدند. افزون بر آن، شاخص‌هاي كمي رايج در مطالعات اتنوبوتاني همچون فراواني نسبي نقل‌قول (RFC)، ارزش استفاده (UV)، اهميت فرهنگي (CI)، فراواني كاربرد (UR و FC) و شاخص اجماع مطلعين (ICF) محاسبه گرديد. نتايج پژوهش نشان داد كه خانواده‌هاي گياهي كاسنيان، نعناعيان، چتريان، بقولات¬ و شب‌بويان بيشترين سهم را در تنوع گونه‌هاي دارويي منطقه دارند. در ميان گونه‌هاي شناسايي‌شده، سه گونه‌ي آويشن، چاي كوهي و پونه بالاترين امتيازات را در شاخص‌هاي كيفي به‌دست آوردند كه اين امر نشان‌دهنده آشنايي گسترده و اعتماد بالاي جامعه محلي به اين گياهان است. براساس شاخص اجماع مطلعين، بيشترين كاربرد دارويي گياهان مربوط به درمان بيماري‌هاي دستگاه گوارش، بيماري‌هاي عمومي و اختلالات عصبي بوده است. در اين ميان، برگ و گل بيشترين اندام‌هاي مورداستفاده را به خود اختصاص داده‌اند و روش مصرف خشك رايج‌ترين شيوه بهره‌برداري از اين گياهان در منطقه بوده است. تحليل داده‌ها نشان داد كه ميان جنسيت پاسخ‌دهندگان و ميزان دانش آن‌ها در حوزه‌هاي اتنوبوتاني، اتنواكولوژي و اتنوفارماكولوژي، رابطه‌اي معنادار وجود دارد؛ به‌طوري‌كه زنان دانش بالاتري نسبت به مردان داشتند. همچنين افراد ساكن در منطقه نسبت به ساكنان خارج از منطقه، آگاهي بيشتري نسبت به گياهان دارويي و كاربردهاي آن‌ها از خود نشان دادند. در مقابل، متغيرهاي سن و سطح تحصيلات با ميزان دانش اتنوبوتاني پاسخ‌دهندگان ارتباط معناداري نداشت. به‌طور كلي، يافته‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد كه منطقه بويين و مياندشت با برخورداري از تنوع گياهي بالا و زمينه‌هاي فرهنگي متنوع، گنجينه‌اي ارزشمند از دانش بومي در زمينه گياهان دارويي را در خود جاي داده است. حفظ اين دانش، مستندسازي تجربيات شفاهي، آموزش نسل جوان و تلفيق آن با دانش نوين مي‌تواند گامي مؤثر در جهت بهره‌برداري پايدار و توسعه بومي در حوزه منابع طبيعي و سلامت جامعه باشد.

235985

گياهان دارويي و صنعتي

مهندسي منابع طبيعي

دانشگاه صنعتي اصفهان