خوانش ترامتني شعر شفيعي كدكني بر مبناي نظريه ژرار ژنت

دانشگاه ولي عصر(عج) رفسنجان

كارشناسي ارشد

توجه به ارتباط و تأثيرپذيري متون از يكديگر، با ساختارگرايي، پساساختارگرايي و بينامتنيت آغاز شد، و در ادامۀ اين مباحث بود كه نظريۀ ترامتنيت ـ اصطلاحي كه براي شرح و معرفي انواع روابط ميان متون از آن استفاده مي‌شد ـ، توسط ژرار ژنت به‌كار گرفته شد، و همۀ اين روابط را به پنج دسته تقسيم كرد: «بينامتنيت»، كه به حضور يك يا چند متن در متن ديگر مي‌پردازد. «پيرامتنيت»، كه به متون پيراموني‌اي كه بر يك متن تأثير مي‌گذارند توجه مي‌كند. «فرامتنيت» كه به انواع روابط تفسيري ميان متون اشاره دارد. «سرمتنيت»، به بررسي روابط طولي بين يك اثر و گونه‌اي (ژانري) را كه اثر به آن تعلق دارد مي‌پردازد. «بيش‌متنيت»، كه انواع برگرفتگي‌هاي ميان متون را مورد توجه قرار مي‌دهد. محمدرضا شفيعي‌كدكني، ازجملۀ شاعراني است كه با توجه به مطالعات و پژوهش‌هايي كه در متون عرفاني و غير عرفاني كلاسيك ادب فارسي و تعلق خاطري كه به فرهنگ و تمدن ايراني داشته است، در اشعار خود از ظرفيت‌هاي غني و بي‌شمار اين متون بهره گرفته است. بنابراين، مطالعۀ ترامتني اشعار ايشان، مي‌تواند به درك بهتر و عميق‌تر اين اشعار كمك كند. در اين پژوهش، به بررسي ترامتن‌هاي دوازده شعر از محمدرضا شفيعي‌كدكني با نام‌هاي: «بيابان طلب»، «بن‌بست»، «حتّي به روزگاران»، «درين شب‌ها»، «حلّاج»، «شبِ خيّام»، «چرخِ چاه»، «هزارۀ دوم آهوي كوهي»، «سوخته خرمن»، «مرغان ابراهيم»، «مرثيه» و «سيمرغ»، پرداخته شده است. اين پژوهش نشان مي‌دهد كه شعر شفيعي‌كدكني، با متون كلاسيك فارسي، از جمله شاهنامه، اشعار عطّار، حافظ، صائب و همچنين شعر شاعران معاصر، از جمله نيمايوشيج مهدي اخوان ثالث و شاملو، رابطۀ ترامتني، به‌ويژه بينامتنيت و بيش‌متنيت، و بعضاً پيرامتنيت، برقرار كرده است. چرا كه در اكثر اشعار ايشان، تضمين، تلميح و اشاراتي به متون و حوادث تاريخي گذشته (بينامتنيت)، و برگرفتگي‌هاي كم‌وبيش مشخصي از ديگر متون (بيش‌متنيت) مشاهده مي‌شود. همچنين بعضاً مشاهده مي‌شود كه ايشان پيش از شروع برخي از اشعار، قسمتي از يك متن، يك بيتِ شعر از شاعري ديگر آورده‌اند و يا اينكه شعر را به شخصي هديه كرده است، كه در چنين مواردي پيرامتنيت ايجاد شده است. علاوه بر اين، و با توجه بر اينكه شفيعي كدكني در آغاز شاعري خود، از قالب غزل براي سرودن اشعار خود استفاده مي‌كردند، سرمتنيت نيز، يكي ديگر از مؤلفه‌هاي برجسته در اشعار ايشان به حساب مي‌آيد.

53942

دانشگاه وليعصر رفسنجان

محسن پورمختار

زبان وادبيات فارسي

جليل شاكري